Header tapa 

Minister for Agriculture, Fisheries and Forests, and Rural & Maritime Development and National Disaster Management: Mr. Inia Batikota Seruiratu - Nodra Vosa E Na Dolavi Ni Wainikoro Roadshow

Nadogo Secondary School                                                           10.30am
Wainikoro, Macuata                                                          Lotulevu, 3 Evereli, 2014



 

A.          Veikidavaki

 

·        NI TIKO SAKA NA TURAGA BALE NA TUI MACUATA, NAI TAUKEI BOLATAGANE;

·        NI TIKO SAKA NA TURAGA NA TUI nadogo;

·        NI TIKO NA turaga na tui namuka;

·        ni tiko na turaga sauvou;

·        nI TIKO NA TURAGA NAI TALATALA;

·        nI TIKO NA turaga kei na marama, NA CAURAVOU KEI NA GONEYALEWA ENA VANUA VAKATURAGA KO CAUMATALEVU, KEI KEMUNI NA LEWE NI VEIYASANA NI TIKO RAWA ENA MATAKA NIKUA;

·        NI TIKO NA QASENIVULI KEI KEMUNI NA GONEVULI;

·        ni tiko NA VUNIVOLA TUDEI KEI nai tokani cakacaka vakamatanitu.

 

 

bula si’a.

B.          Na Vakavinavinaka

·        aU vakavinavinaka taumada ena veikidavaki VAKATURAGA E mai vakayacori e na mataka e daidai.

·        vinaka vakalevu na yalo ni veikauwaitaki kei na veivakaturagataki.

·        au vakavinavinaka vakalevu vei keda na lewe ni vanua kei kemuni na gone vuli kei na qasenivuli ni sa tiko rawa ena mataka nikua.



C.     NAI NAKI NI SOQO

·        NA INAKI NI SOQO SIGA RUA KA MAI VAKAYACORI OQO E wainikoro OYA MO NI VUKEI ENA KENA KAU MAI VAKAVOLEKA VEIKEMUNI NA VEIQARAVI NI veitabana ni MATANITU kei ira na i soqosoqo era tiko ena i taudaku ni matanitu.

·        E KAUWAI SAKA TIKO NA MATANITU ENA DREDRE NI NOMUNI DAU YACOVA YANI NA VEIQARAVI NI MATANITU KEI NA LEVU NI NOMUNI I YAU KONI DAU VAKAYAGATAKA. qO E YAVU LEVU TIKO NI NODA SOQO SIGA RUA.

·        E TIKI SARA TALEGA NI VAKANANANU ME VAKAYACORI NA SOQO OQO NA KENA NANUMI ME MAI VAKAMATATATAKI VEI KEMUNI NA VEIQARAVI KEI NA VEIVUKE ESO E TIKO ENA LOMA NI MATANITU ME BALETI KEDA NA LEWE NI VANUA RARABA.

·        sa KOTO KINA NA vakanuinui ni na yaga KA VAKAIBALEBALE NA veiqaravi ka kau tiko mai KI macuata ena soqo siga rua oqo.

 

 

D.     NAI Dusidusi Raraba

·        E vutuniyau na vanua vakaturaga ko caumatalevu ena i yau bula.

·        na noda vutuniyau kei na torocake ni noda bula raraba e tiko ga ena noda vakayagataka na veika sa tu vei keda.

·        au via vakadreti keda talega EKE MEDA vakayalomatuataka na noda vakayagata na gauna, vakabibi vei keda nai tabagone.

·        na vakayagataki vakavinaka ni gauna ena vukea na noda rawa ka mai nai yau bula e tu vei keda.

·        vei keda saka nai tubutubu ena yaga meda dau wasea e dua na tiki ni noda gauna me vagolei vei ira na luveda.

·        sa levu na veika era malele kina na gone e viti nikua ka dusia na lailai ni gauna eda vakayagataka tiko na itubutubu vei ira na luveda.

·        vei kemuni na gone vuli ni tiko ena mataka nikua, ni gumatua ena vuli.

·        na veivuke ni matanitu sa tiko me baleta na vuli sa sega kina ni dua nai ulubale veikemuni.

·        ni sa toro cake nai vakatagedegede ni bula, sa torocake vakakina nai vakatagedegede ni rawa ka vakavuli me qai rawa kina na cakacaka.

·        ena vei taba ni vuli sa tiko, ena vinaka vei kemuni na gone moni na rai tale tikoga yani kina vei vuli eso ka na dolava vei kemuni na qaravi ni bisinisi kei na vakayagataki ni qele kei nai qoliqoli.


E.     Na veivakatorocaketaki e macuata


·        au a veiqaravi vaka talai veivuke ena vualiku ena loma ni tolu na yabaki mai na 2008 ki na 2011.

·        a mai cava na noqu veiqaravi ena vualiku ena 2011, e sega ni kena i balebale ni’u na guilecava na nodatou vanua vakaturaga e tolu. au na dau nanuma tiko ga, ka taleva tiko mai na nodatou vanua.

·        a sega soti ni rawarawa na veiqaravi ena vualiku ENA KENA i tekivu.

·        ia, au a marautaka na veiqaravi ni a kauti au vakavoleka sara mai veikemuni na lewe ni vanua, ka rawa talega ga niu mai tokona na ituvatuva virikotori ni matanitu (look north policy), ka mai sucu talega kina nai tuvatuva ni veivakatorocake ena vualiku na northern development programme,  me laveti kina na veiqaravi ni veivakatorocaketaki ena vualiku.

·        koni na raica nikua ni sa qai tekivu me vakavotukanataki tiko mai na cakacaka eso ni veivakatorocaketaki ka a sa tekivu tuvani mai na loma ni tolu ki na ono na yabaki sa oti.

·        ena loma ni va na yabaki sa oti, me yacova mai na yabaki oqo, e a vagolea na matanitu e rauta ni rua naDRAU ONOSAGAVULU na milioni na dola ($260m) ki na veikatorocaketaki me baleti macuata, se kena e yacovi macuata mai.

·        qo e wili kina na vakavinakataki ni gaunisala mai nabouwalu ki dreketi (nabouwalu/dreketi highway) ka kena i sau vakailavo e sivia vakalailai na rua na drau ruasagavulu ka walu na milioni na dola ($228m).

·        eso na cakacaka ni veivakatorocaketaki ena vanua vakaturaga ko caumatalevu ena loma ni gauna qo e oka kina na semati ni livaliva ki dreketi kei seaqaqa ka kena i sau e tini ka va na milioni na dola ($14m), na tara NI KAWAKAWA mai nabiti kei nasigasiga, kau taura rawa tiko ni sa semati oti talega yani na livaliva ki na nodatou koro e mouta.

·        ena yabaki sa oti a mai dolava kina na turaga na prime minister na telecenter e nadogo secondary school se na mona livaliva me vukea vakatabakidua na vakatorocaketaki ni vuli ena loma ni nodatou vanua vakaturaga.

·        ena gauna qo e toso tiko na cakacaka ni ta ni gaunisala e lagi kei nukusere ka kena i sau vakailavo e va na drau na udolu na dola ($400,000), vaka kina na kena e nabunisoqosoqo ka kena i sau e dua na drau na udolu na dola ($100,000).

·        e tiko sara talega nai tuvatuva ena yabaki oqo na tara ni i tikotiko ni nasi ena lagi health centre kei na kena laveti me sa tauni ko seaqaqa. E vakagolea tiko na matanitu e ena yabaki qo e volekata na rua na milioni na dola ($2m) me baleta na tauni e seaqaqa.

·        e yaga sara talega moni kila ni tiko e so na tabana ni veivakatorocaketaki lailai ka ra sa vukei oti kina eso nai soqosoqo kei na lewe ne vanua yadudua e macuata me vaka na bai ni susu toa nei hamid e siberia, kei na nodratou na i tabagone e naleba, ka vaka kina na veivuke ni susu oni e udu, seaqaqa kei na tikina ko dreketi.

·        na cakacaka ni veivakatorocaketaki ena sega ni cava.

·        nikua sa cakacaka tiko na nodra valenivolavola nai talai veivuke ena vualiku ena vakarautaki ni tuvatuva ni veivakatorocaketaki ena lima na yabaki mai oqo (Divisional development plan) ka kena vakanananu levu me vukea ka vakamatamatataka tiko na cakacaka ni veivakatorocaketaki ena vualiku.

·        au BOLEI KEDA ENA VUKU NI NODA I TAVI KINA VEIVAKATOROCAKETAKI.

·        na cakacaka ni veivakatorocaketaki e cakacaka ni veitauri liga.

·        ni sa kauta mai na gaunisala, na livaliva kei na wai na matanitu e noda i tavi meda raica na veika eso eda rawa ni vukei keda kina vaka i keda me qai mana kina na cakacaka ni veivakatorocaketaki.

 

 

 

F.     nai tuvatuva lelevu ni matanitu

·        sa vakanamata tu ko viti ki na noda veidigidigi levu ka sa mai kacivaka oti na matanitu ni sa na VAKAYACORI ENA i ka 17 ni seviteba ni yabaki oqo.

·        au sa veivakauqeti vei keda na se bera ni vola yaca ni veidigidigi meda vola yaca rawa.

·        vei keda eda sa veisautaka na noda i tikotiko ka duatani mai na vanua eda vola yaca taumada kina ena dodonu me na veisau talega na noda “Card” ni veidigidigi ka ratou na wavoki tiko mai kina na kena tabana ena vula ko me kei na jiune mena laurai na veitikina vakaoqo.

·        na veididgidigi ni yabaki oqo ena duatani baleta ena qai matai ni gauna mera sa na veidigidigi kina nai tabagone mai na yabaki tini ka walu.

·        oqo e tiki tiko ni vakanananu ena loma ni matanitu levu mera sa vakaitavi na noda i tabagone ena kena digitaki na noda matanitu kei na nodra vakaitavi ena lewa ni kena cicivaki na noda vanua.

·        vei keda nai tubutubu ena yaga me da sa tekivu veitalanoa tiko vakavuvale ka mera vakananumi na noda i tabagaone era sa na veidigidigi ena bibi ni i tavi ni kena lewai na noda matanitu.

·        kivei keda na lewe ni vanua raraba, na lewa ni matanitu mena kauti keda yani kina noda veisiga ni mataka sa tiko ligada.

·        sa koto saka kina na vakanuinui nida na yalomatua sara ena noda digitaka na noda matanitu.

·        e dodonu talega me tiki ni noda vakavakarau ni veidigidigi na noda wilika ka me da kila na noda yavu ni vakavulewa vou.

·        au vakabauta ni tiko eso nai lavelave ena nodratou volau na  vakalesilesi ni tabana ni tukutuku ni matanitu mena veisoliyaki tiko vei keda.

 

G.          NA NODA I Tavi YADUDUA

·        vei keda saka na tiko rawa ena siga nikua e tiko na nodai i tavi ena kena tarai na noda vanua ME viti vinaka vei keda taucoko (Better fiji for all).

·        e noda i tavi NA vakateteI ni bula veiyaloni kei na veilomani ena noda vei itikotiko.

·        NA BULA SAUTU kei na tiko vinaka, E viti nikua kei na veisiga ni mataka, ena YAVUTAKI ga ENA VEILOMANI, NA  VEIYALONI kei na bula ni cakacaka vata.

 

H.         VAKANUINUI VINAKA

·        au vakavinavinaka vakalevu ena nomuni tiko vakalewelevu ena mataka E DAIDAI.

·        ena dua saka tiko na gauna nikua au na vinakata meda na veitalanoa KINA meu rogoca na domomuni na lewe ni vanua ena vuku ni veiqaravi ni matanitu.

·        SA KOTO kina na noqu vakanuinui ni NA GAUNA vinaka vei keda meda na sota ka veikilai kina.

·        SA KA DOKAI SAKA VEI AU NIKUA MEU MAI DOLAVA NA VEIQARAVI NI MATANITU NA WAINIKORO ROADSHOW NI 2014.

 

 

VINAKA SAKA VAKALEVU.

____________________________________