Header tapa 

Inia Batikota Seruiratu Minisita ni Teitei, Kau kei na Qoliqoli, kei na Veivakatorocaketaki ena Taudaku ni vei Koro Lelevu kei na Veiyanuyanu, kei na Leqa Tubu Koso

Tutu Training Centre                                           10.00am
Taveuni                                                             08 Me, 2014




A.     Veikidavaki



·        Ni tiko saka na Turaga nai Liuliu ni Bose ni Yasana vakaturaga o CaKAUDROVE.

·        Ni sa tiko na Turaga kei na Marama bale lewe ni Matabose ni Yasana.

·        ni tiko na Turaga I Talatala.

·        Tiko talega na Turaga na vuni-vola-tudei ena minisitiri ni veika vaka-itaukei, na iTalai Veivuke ena VUALIKU, Turaga na Roko Tui CaKAUDROVE, kei kemuni nai tokani vakailesilesi vakamatanitu.

 

B.     Na Vakavinavinaka



·        Sa ka ni marau ka dokai saka vei au na noqu mai tiko, ena vukudra na iliuliu ni matanitu, na turaga na paraiminisita, ena i matai ni Bose ni Yasana vakaturaga ko cakaudrove ena yabaki oqo.

·        Au doka saka vakalevu na veikidavaki vakavanua e mai vakayacori vei au ena makata e daidai.

·        au vakavinavinaka vakalevu vei kemuni na lewe ni Matabose ko ni tiko rawa nikua.

·        ena yaga saka talega meda na vakavinavinakataka na kalou ena vuku ni noda yasana vakaturaga, kei na kena veiliutaki.

 

c.     Na veivakatorocaketaki e CaKAUDROVE

 

·        taumada au na gadreva saka me’u vakamacalataka na veivakatorocaketaki eso e qarava tiko na matanitu ena nodatou loma ni yasana vakaturaga.

·        ena loma ni TOLU (3) na yabaki sa oti na i lavo e   vakayagataka na matanitu eNA VUKU NI VEIVAKATOROCAKETAKI ENA LOMA NI YASANA KO CAKAUDROVE E SIVIA NA DUA NA DRAU NA MILIONI NA DOLA ($100M).

·        E VAKABIBI TAKA TIKO NA MATANITU na veivakatorocaketaki  e BALETA NA BULA RARABA KA OKA KINA   na gaunisala, na wai, na livaliva, na vuli kei na tiko bulabula.

·        e vica vei ira na veivakatorocake e qaravi ena loma to tolu na yabaki sa oti, ka wili kina na yabaki oqo, e oka kina na TA NI GAUNISALA E BUCA BAY, KA TOSOI TIKO ENA GAUNA OQO, KA KENA I SAU VAKAILAVO E SIVIA NA WALUSAGAVULU NA MILIONI NA DOLA ($80M).

·        na GAUNISALA ME CICI MAI VUNILAGI KI LEA KA TEKIVU NA KENA QARAVI MAI NA YABAKI RUA NA UDOLU TINIKARUA (2012) E TOMANI TIKO NA KENA CAKACAKA ENA GAUNA OQO KA KENA I SAU VAKA ILAVO E RAuTa NI VITU NA DRAU NA UDOLU NA DOLA ($0.7M).

·        NA CAKACAKA TALEGA NI TA NI GAUNISALA MAI SEVACI KI KOROTASERE E TOMANI TIKO ENA GAUNA OQO KA KENA I SAU E TOLU NA DRAU NA UDOLU NA DOLA ($300,000).

·        NA KENA MAI KOROSI KI BALAGA E TOSO TALE TIKOGA KA KENA I SAU VAKAILAVO E SIVIA TIKO NA DUA POIDI LIMA NA MILIONI NA DOLA ($1.5M), KA VAKA SAKA TALEGA KINA NA GAUNISALA MAI NAVONU KI NATEWA KA KENA I SAU VAKAILAVO E TOLU NA DRAU NA UDOLU NA DOLA ($300,000).

·        E TOSOI SAKA TALE TIKOGA ENA YABAKi OQO NA CAKACAKA NI VAKAVINAKATAKI NI VEIGAUNISALA E TAVEUNI ENA I SAU VAKAILAVO E TOLU NA DRAU NA UDOLU NA DOLA ($300,000).

·        E LEVU NA CAKACAKA LELEVU NI TA GAUNISALA E VAKAYACORI TIKO ENA LOMA NI YASANA KAU NA KEREA SAKA NA VEIVOSOTI KEVAKA E BERABERA TIKO NA KENA TOSO KA VUNA LEVU NA DREDRE NI VANUA KEI NA VEIVEISAU NI DRAKI E DAU TARA NA NODA VANUA.

·        NA VEIVAKATOROCAKETAKI ENA TABANI NI VEIVAKALIVALIVATAKI E TOSOI SAKA TALE TIKOGA.

·        ENA YABAKI OQO E SA DODONU ME SA NA VAKAOTI KINA NA SEMATI NI LIVALIVA KI NAKASA KEI ULUIVALILI. NA CAKACAKA OQO SA TEKIVUTAKI OTI ENA YABAKAI SA OTI KA NA VAKACAVARI ENA YABAKI OQO ENA I SAU VAKA ILAVO E LIMA NA DRAU LIMASAGAVULU NA UDOLU NA DOLA ($550,000).

·        NAI QAQI SAKA NI LIVALIVA ENA NODATOU YANUYANU TURAGA e TAVEUNI E TOSO TIKO NA KENA QARAVI KA NANUMI SAKA TIKO ME NA VAKAOTI NA KENA CAKACAKA ENA MUA NI YABAKI MAI OQO KEVAKA E TOSO VINAKA SARA NA NODRA CAKACAKA NA KENA IDINIA. E VAKAILAvOTAKA NA CAKACAKA LEVU OQO NA MATANITU Ko JAINA ENA I SOLISOLI LEVU E TINI NA MILIONI NA DOLA ($10M) KA SA VAKARAUTAKA TIKO NA NODA MATANITU E DUA POIDI RUA LIMA NA MILIONI NA DOLA ($1.25m) ME NA VAKAOTIVI KINA VAKAVINAKA NA CAKACAKA TAUCOKO.

·        e rua saka na veiqaravi lelevu ni leqa tubu koso e mai qaravi ena loma ni nodatou yasana ka sa mai vakacavari. Oya na vakagolei ni uciwai e suweni, kei na tokitaki ni koro ko vunidogoloa.

·        na tokitaki ni koro ko vunidogoloa e kena i matai ni cakacaka vakaoqo me qaravi ena pasifika, kei na ka au mai taura rawa, ni kena i sevu sara talega ena vuravura me tokitaki e dua na koro taucoko.

·        na cakacaka qo erau cakacaka vata kina na matanitu kei ira na lewe ni koro kara solia kina na lewe ni koro e rua na drau vasagavulu na udolu na dola ($240,000) mai na nodratou kau, ka qai vakacavara na matanitu na kena vakailavotaki ka kena i sau taucoko e ciwa na drau ruasagavulu ka lima na udolu na dola ($925,000).

·        ENA VUKU SAKA NI VULI Era a mai DOLAVa NA NODATOU KORONIVULI E ULUIVALILI ENA I TEKIVU NI YABAKAI OQO na turaga na paraiminisita KA TARA ENA I SAU VAKA ILAVO E RAUTA NI ONO NA DRAU NA UDOLU NA DOLA ($600,000).

·        Ena vula sa oti era sa mai dolava talega kina na valenivuli vou kei na computer laboratory ena vatuvonu secondary school.

·        e vica na cakacaka e sa vakaotivi ena rua na yabaki yani ki liu e wili kina na tara ni vale ni vuli kei nai tikotiko ni qasenivuli ena koronivuli ena ceva kei taveuni (South taveuni secondary school), na valenivuli vou ena tunuloa primary school, na   itikotiko ni qasenivuli ena naweni primary school kei na tara ni rumu ni wilivola ena dawara district school.

·        ena tabana saka ni bula a mai dolava saka na itikotiko ni nasi e bagasau na turaga na paraiminisita ena vula sa dromu, ka kena i sau vaka i lavo e rauta ni tolu na drau onosagavulu na udolu na dola ($360,000).

·        e koto talega na vei tuvatuva lelevu tale eso ka sa lalawa tu kina na matanitu me na qaravi ena yabaki ka tu mai, ia ni da sa vakanamata kina na noda veidigidigi levu, na lewa ni cakacaka ni veivakatorocaketaki me baleta na noda veisiga ni mataka sa na qai vakatautaki ki na matanitu ko ni digitaka na lewe ni vanua.

·        na vei tuvatuva kEce oqo era tiki tikoga ni sasaga levu ni matanitu moni qaravi vakavinaka, ka laveti nai  vakatagedegede ni bula raraba ena veiyasana vakaturaga, kei ira na veimatatamata, ena noda vanua.

 

d.     nai vakadre raraba



·        ni’u mai vakamacala tiko ena veivakatorocaketaki e qaravi tiko ena loma ni yasana, ena vinaka meda kila ni cakacaka ni veivakatorocaketaki e cakacaka ni veitauri liga.

·        na cakacaka kece ni veivakatorocaketaki e qarava na matanitu e kena i naki levu ga me dolava vei keda na lewe ni vanua na katuba ni rawa ka kei na bula torocake.

·        e dua saka na kena i vakaraitaki oya, ni ta tiko na vei gaunisala eso, e sega walega ni kena i balebale meda logaloga vinaka kina ena noda veilakoyaki. e dua tiko na kena usutu levu me vakarawarawataka na vakaleleci yani ni nomuni i voli ki na vei makete. 

·        na kena i karua, oni sa kila na veivuke ni vuli esa mai solia na matanitu, ena nodra sa vuli wale na noda gone.

·        ena qai mana walega na veivuke oqo kevaka eda cakava na noda i tavi nai tubutubu ena nodra vakadreti na noda gone ena bibi ni vuli kei na yaga ni cakacaka vagumatua.

·        e levu na kudru sa rogo me baleta na ituvatuva vou ni soli ni sikolasivi ni matanitu – oya na kena sa bokoci na sikolasivi ka dau vakatikitikitaki me baleti keda na itaukei.

·        ena yaga me da kila ni vakanananu qo e bucini saraga vakatabakidua me vukei keda na itaukei ena kena vaka mera sa dau vakawelewele ena vuli na noda gone nira kila ni tiko na sikolasivi e qaravi keda.

·        ka kena i karua na kena sa laurai na levu ni gone itaukei, tauri sikolasivi, era lutu ka sega ni vakacavara tiko na nodra vuli.

·        nai i lakolako vou oqo e sa dodonu mera sa na laveta kina na i vakarau ni nodra raica na vuli na noda gone mera sa veiqati ena veiqati vinaka kei ira na veimatatamata tale eso ena noda vanua.

·        qo ena laveta na noda rawa ka vaka vuli, ka na mai yaga vakalevu sara ena noda vei vuvale, na vei koro kei na vei itikotiko, ka vaka saka talega kina na noda veiyasana.  

·        e vaka saka talega kina na veivakalivalivataki.

·        ni sa yaco tiko mai na livaliva e dodonu me sa na vukea sara na nodra vuli na noda gone ka vaka saka kina na maroroi ni vei voli eso ka dodonu mera mai vakabatabatataki ena kato ni waililiwa ni bera nira kau yani ki na makete.

·        e levu tiko na kerekere keitou la’ki taura tiko, ena tabana ni veivakatorocaketaki ena taudaku ni vei koro lelevu, ena gagadre mera vukei na lewe ni vei koro kei na so na tikina ena tara vale ni soqo, na vale-ni-lotu kei na tara ni sala ni veilakoyaki ena loma ni koro (footpath).

·        qo e dua na taba ni veivuke sa nanumi me se rube tu mada, ni sa vinakata na matanitu me sa vagolei vakalevu na veivuke ki na rawa ka kei na tubu vakailavo ni noda vanua.

·        ni’u vakadre tiko ena veitauriligataki ni veivakatorocaketaki, e dua na kena i lakolako kau nanuma mo ni sa na tekivu raica ka vakanananu tiko kina na lewe ni vanua, oya na kena vakarautaka mai vei kemuni na i tei, me vaka na mata ni dalo. ni mai tea. ni matua ka volitaki na dalo sa rawa ni tara sara na vale ni soqo ena i lavo e rawa mai kina.

·        qo na veivakatorocaketaki e yaga baleta nida vataitavi kece kina, ka da na maroroya sara talega nida kila na bibi ni noda buno.

·        au nanuma meda na vakananumi saka talega ni noda liga kaukauwa na itaukei e tiko ena solesolevaki.

·        qo e dua na sala era a vakadinadinataka na noda qase ni da na rawa ni rawata kina na veika lelevu. sa yaga kina meda raica lesu tale mada.

·        e sega saka ni i naki ni matanitu me sa la’ki vakabutara sara ga na kakana kina vei tikotiko vakayadudua.

·        e noda i tavi na lewe ni vanua meda cakacakataki keda, ena dela ni veivakatorocaketaki sa kauta mai na matanitu, meda rawata kina na bula vinaka kei na bula torocake.

·        e koto saka kina na i tavi ni bose ni yasana ena nodra vakadreti tiko na lewe ni yasana vakaturaga ena nodra raica na bibi ni nodra i tavi ki na veivakatorocaketaki ena loma ni yasana.

 

e.     Na vakayagataki ni noda i yau bula

 

·        ena vica na bose  ni yasana kei na soqo au tiko rawa kina au vakadreta tiko vakabibi na vakayagataki ni  noda i yau bula na itaukei, ena dela ni vanua kei na noda waitui.

·        eda kalougata na lewe ni vanua e viti, vakauasivi vei keda na itaukei ena levu ni noda i yau bula.

·        vei keda saka na lewe ni yasana vakaturaga, au vakabauta ni itukutuku oqo e sega ni i tukutuku vou vei keda nida sa raica oti tiko na yaga ni vakayagataki qele, kei na iqoliqoli, vakabibi ena nodatou yanuyanu vakaturaga e taveuni ka kilai e vuravura ni yanuyanu i teitei (garden island) ena kena bulabula.

·        ena yaga saka ga meda sa raica tale mada vagumatua ka da bolei tale ena kena vakayagataki na noda qele kei na iqoliqoli me yaga vei keda ka me vakatoroicaketaki kina na noda bula.

·        e dodonu meda sa bolei vou saka talega ena noda raica na vakayagataki ni noda gauna.

·        e tiki saka ni noda lotu na noda vakayagataka vakavinaka na noda gauna, me vaka e kaya na i vola tabu ena i vola i paula vei ira mai efeso “meda volia na gauna me noda” . Qo e loma ni turaga vei keda.

·        na cakacaka ni vakayagataki qele, kei na qoli, ena mana vakalevu ni tu vinaka tu na bula.

·        kau nanuma ni na yaga mera sa vakadreti tiko na noda i taba gone ena maroroi ni bula.

·        sa levu tiko na mate dole mai na vei mate sureti eso (non-communicable diseases).

·        sa dodonu kina meda sa raica vinaka na ka eda kania kei na ka eda gunuva mena vukea na noda tiko bulabula, ka vaka kina nai tuvaki vinaka tu ni yagoda nida qarava na vakayagataki ni noda qele kei na i qoliqoli.

·        era tiko na vakailesilesi vakamatanitu mera vakasalataki keda ena vakayagataki ni noda i yau bula, na vuli, ka vaka kina na tiko bulabula.

·        au vakabauta nira sa tiko talega na vei kabani dau voli vua ni qele eso kei na sasalu ni waitui ko ni sa sema rawa tu kina ena vuku ni voli ni nomuni i voli.
 


F.     nai tuvatuva lelevu ni matanitu
       


·        E da sa kila saka tiko NI SA na VAKAYACORI NA NODA VEIDIGIDIGI LEVU ENA I ka 17 ni seviteba ni yabaki oqo.

·        ena yaga mera veivakauqeti na lewe ni yasana era sa bera ni vola yaca mera vola yaca rawa.

·        na veididgidigi ni yabaki oqo ena duatani baleta ena qai matai ni gauna mera sa na veidigidigi kina nai tabagone mai na yabaki tini ka walu.

·        oqo e tiki tiko ni vakanananu ena loma ni matanitu levu mera sa vakaitavi na noda i tabagone ena kena digitaki na noda matanitu kei na nodra vakaitavi ena lewa ni kena cicivaki na noda vanua.

·        kivei keda na lewe ni yasana vakaturaga ko cakaudrove, na lewa ni matanitu mena kauti keda yani kina noda veisiga ni mataka sa tiko ligada.

·        sa koto saka kina na vakanuinui kina loma ni bose ni yasana vakaturaga nira na vakasalataki tiko na lewe ni vanua, kara vakararamataki tiko ena veika eso e dodonu mera kila, me na vukei ira ena digitaki ni noda matanitu VOU.

 

I.      nai Tavi ni Bose ni Yasana



·        au a vakadreta tiko na bibi ni i tavi ni matabose ni yasana ena noqu a dolava na bose ni yasana ko ra ena vula sa dromu.

·        e dodonu me matata saka tiko vei keda na lewe ni bose na noda i tavi ki na yasana.

·        e i tavi ni bose ni yasana na kena vakadreti ka tutaki na bula veilomani kei na veiyaloni ena nodatou yasana vakaturaga.

·        sega walega me baleti keda na itaukei, e koto na noda i tavi ena vuku ni nodra tiko vinaka na wekada veimatatamata kara sa mai okata na nodatou yasana me sa nodra i tikotiko.

·        na tara cake ni mataka vinaka, vei keda nikua , kei ira na noda kawa mai muri, ena vakatautaki vakalevu ena nomudou lewa kei na veiliutaki na lewe ni matabose ni yasana vakaturaga

 

i.      VAKANUINUI VINAKA



·        SA NOQU VAKANUINUI ni na bose vinaka na bose ni yasana siga rua ka da mai tiko kina.

·        KA SA KA DOKAI saka VEI AU ME’U DOLAVA NAi matai ni BOSE NI YASANA vakaturaga KO cakaudrove ENA yabaki 2014.

 

 

 

VINAKA SAKA VAKALEVU, me vakalougatataki keda saka na kalou.­